volkskrant

analyse

De bescherming tegen corona begint de trekjes van een gevangenis te krijgen

Vastbesloten lijkt het kabinet om het virus, met al zijn nieuwe varianten, onder de duim te houden. Maar de maatschappij kan voor al die ijver steeds minder begrip opbrengen. Slaan Rutte c.s. wel de juiste toon aan? ‘Men blijft maar hangen in diezelfde groef.’

Zangeres Jessica van Noord verblijdt bewoners van woonzorgcentrum De Rijp in Bloemendaal via een livestream met liedjes.Beeld Guus Dubbelman – De Volkskrant

Het is, op het oog, een aanlokkelijk stappenplan waarmee Herstel NL, de economengroep die zich verzet tegen de lockdown, het land weer wil openen. Eén: bescherm de kwetsbaren, door ze onder te brengen in de ziektewet en desnoods in hotels. Twee: stel ‘veilige zones’ in, plekken en tijdstippen waar kwetsbaren zich vrij kunnen bewegen.

En drie: doe open die economie, luidt de boodschap die de lobbygroep sinds deze week vanaf billboards verkondigt. ‘De overheid stelt zich niet lerend op en heeft zich sinds het begin van de crisis eenzijdig laten informeren’, is de ijzige kritiek van economiehoogleraar Barbara Baarsma, een van de initiatiefnemers.

Of de aanpak zou werken, is twijfelachtig. Zo bewijzen de problemen in de verpleeghuizen dat kwetsbare groepen in de praktijk niet goed zijn af te schermen, en gaat Herstel NL voorbij aan het leed van jonge mensen die na infectie langdurig ziek blijven. Maar weerklank vindt de oproep volop. Van actiegroep Viruswaarheid die de avondklok aanvocht, tot de groep experts die nu weleens coronavrije ‘groene’ zones wil zien: voor steeds meer mensen is de coronacrisis in plaats van een gevecht tegen het virus zelf, een strijd tegen de maatregelen geworden.

Begrijpelijk. Al sinds december daalt het aantal besmettingen, op de ic’s liggen momenteel amper vijfhonderd covidpatiënten, en in twee ggd-regio’s werd de alarmfase deze week zelfs wat afgeschaald. Intussen nadert het aantal gevaccineerden de een miljoen en breekt buiten de eerste lentezon door: daar komt de cavalerie die het virus verdrijft. Een beetje potsierlijk dat we dat moeten beleven met dichte winkels, gesloten scholen, een avondklok en op je verjaardag of kraamfeest maar één bezoeker.

Papieren ziektegolf

Intussen onderging het kabinetsbeleid een stille metamorfose, van het gevecht met een ziekte die overal aanwezig was, naar het voorkomen van zoveel mogelijk nieuwe besmettingen. Kon men aanvankelijk schermen met de beelden van doodzieke patiënten en afgetobde zorgmedewerkers, tegenwoordig draait het om een veel abstractere werkelijkheid, van een ziektegolf die vooralsnog alleen bestaat op papier, in de grafieken van het RIVM.

Tekenend hoe voorzitter Hubert Bruls van de veiligheidsraad deze week reageerde, nadat de staat ternauwernood de avondklok redde van een vernederende juridische ondergang. Gelukkig maar, was het beste argument dat Bruls kon bedenken: je moet er toch niet aan denken dat we nu de avondklok afschaffen, terwijl we die binnenkort misschien weer nodig hebben. De bevestiging van een ongemakkelijke waarheid: de coronamaatregelen zijn er ook voor het bestuurdersgemak, anders is het zo’n gedoe als je die maatregel opeens weer nodig hebt.

Niet de bedoeling

Maar dat was niet de bedoeling! Begrijpelijk dat de maatschappij daartegen in het geweer komt. Goed dat we naar de medici luisterden toen het water ons aan de lippen stond, maar nu het water is gezakt, wordt het tijd voor andere belangen. ‘Nooit eerder offerden zo velen zo veel op voor zo weinig’, is de centrale klacht van Herstel NL.

‘De schrijnende verhalen die je om je heen hoort, lijken verschoven van medische naar meer maatschappelijke kwesties’, signaleert hoogleraar positieve communicatiewetenschap Marieke Fransen (Radboud Universiteit). ‘Het gaat het niet alleen meer over coronapatiënten, maar over de ondernemer die failliet is of de gedupeerde met mentale problemen. Geen wonder dat je dan vragen krijgt: wat zijn we eigenlijk aan het doen?’

Dus smelt het begrip voor het kabinetsbeleid als het laatste restje sneeuw voor de zon. Het aantal Nederlanders dat wil versoepelen, verdubbelde de afgelopen weken, van 21 naar 45 procent, volgens cijfers die I&O Research woensdag bekendmaakte. En bij het RIVM signaleerde men vorige maand al dat steeds minder mensen vinden dat het kabinet alle verschillende belangen goed afweegt.

De grote fout, denkt gedragswetenschapper Reint Jan Renes (HvA), is dat het kabinet er maar niet in slaagt een nieuwe, andere toon aan te slaan. ‘Men is blijven hangen in de oude groef van virusbestrijding en ad hoc maatregelen’, zegt hij. ‘Steeds weer die persconferenties: nog even volhouden! In plaats van dat het kabinet de burger meeneemt, een nieuwe fase in.’

Dat had natuurlijk afgelopen zomer al gemoeten, toen het virus op z’n zwakst was. Maar nu het virus opnieuw is teruggedrongen, slaagt het kabinet er alweer niet in het over een andere boeg te gooien, een enkel experiment met een in ‘bubbels’ verdeelde theaterzaal daargelaten. En ja, dan gaat men dus zelf maar wat proberen.

Donkere wolken

Intussen pakken de donkere wolken zich weer samen. Deze week begon het aantal besmettingen voor het eerst weer te stijgen en werd duidelijk dat we behalve door de ‘Britse variant’ worden beslopen door liefst vier andere nieuwe varianten, waarop vaccins en antistoffen minder greep lijken te hebben.

Zo zit het kabinet gevangen tussen een virus dat elk moment zijn beruchte truc van ‘exponentiële groei’ kan laten zien, en een maatschappij die zich steeds meer afvraagt: wat staan we hier nog te schuilen, het is toch droog daarbuiten?

‘Rutte is net de dokter die maar niet durft te zeggen dat je een chronische ziekte hebt’, vergelijkt Renes. ‘Met als gevolg dat je als burger ook niet de kans krijgt om over te schakelen van gehoorzamen aan de doktersvoorschriften naar samen de boel inregelen.’